Aktualności >>
Czonkostwo >>
Linki >>


Studying a bit different >>
Kurdish refugees in Sweden >>>
Wychowanie a procesy globalizacji i integracji >>
"My" w Japonii >>
Aktywność studentów >>

Inna edukacja

Podczas Międzynarodowej Konferencji z okazji 20-lecia współpracy Uniwersytetu Gdańskiego z Uniwersytetem w Linkoping oraz 30-lecia Instytutu Pedagogiki, zatytułowanej: Uczenie się środowisk akademickich w perspektywie kulturowej, społecznej i politycznej studenci Piotr Kowzan, Aleksandra Kurowska, Magdalena Prusinowska oraz Małgorzata Zielińska wystąpili z prezentacją Studying a bit different. Prezentacja dostępna jest w formacie pdf oraz pps.


Kurds, the biggest nation in Europe without their own country, have suffered much from the conflicts in the Middle East. They have been discriminated and killed – as a result of that many have left their countries and immigrated to Europe, also to Sweden. Who are these people who comprise a huge amount of all the refugees in Sweden? What are their expectations when they come such a long way to Scandinavia and do they come true?
      1.1. Purpose

The purpose of this study is to show the situation of Kurdish refugees in Sweden. I will try to concentrate on their personal satisfaction of being in Sweden, as well as on showing who they are.

Other questions that I want to include in my work are:

  • What is the reason of the Kurdish emigration?
  • How have the Kurdish refugees been received in Sweden?
  • Which are the problems that they have met in Sweden?
  • What are their plans for the future?

1.2. Method

The method that I am going to use in this work is a case study, based on an interview with a Kurdish student living in Lund. However, knowing the limitations of this method1, I will try not to generalize the conclusions from the interview itself, but compare it with the literature study, that will precede the interview. Sources that I am going to use in the study of literature will consist of the available material about refugees in general and Kurds in Sweden in particular.

  1. Definitions

    2.1. Refugees

Since the study is going to be about Kurdish refugees, it is good to know who will be considered as one of them. According to the 1951 Convention of the European Union relating to the Status of Refugees (the Refugee Convention), Article 1A(2), the term refugee means “a person who owing to well founded fear of being persecuted for reasons of race, religion, nationality, membership of a particular social group or political opinion, is outside the country of his(/her) nationality and is unable or, owing to such fear, is unwilling to avail himself (/herself) of the protection of his(/her) country; or who, not having a nationality and being outside the country of his(/her) former habitual residence as a result of such events, is unable or, owing to such fear, is unwilling to return to it.”2

The interpretation of this definition is not the same in different European countries, I will however use it as it is, with a restriction that, as far as this work is concerned, it is not important if a refugee is still unable or afraid of coming back or if he or she has been in this situation only for some time.

2.2. Kurds

Who are the Kurds? The answer is not that easy, as this group doesn't have their own country (it is known to be the largest ethnic group without it) and the communities located in different region differ from each other. The group is comprised of about 25 million people3, and live in Iraq, Iran, Turkey, and Syria (for the map of the Kurdish-inhabited area look at the appendix). Some Kurdish communities live also in Armenia, Azerbaijan, Lebanon, and Kuwait. The ancient Kurdish community near Kabul left Afghanistan during the Afghan Civil War in the late 1970s.4

The Kurds speak several languages (e.g. Gurani, Sorani, Kurmanji and Zaza, all of Indo-Iranian origin) and confess several religions. Most of them are Sunnite Muslims, but there are also Yesids , whose religion (considered by some as a main and typically Kurdish one) is a mixture of Islam, Christianity, Judaism and Zoroastrianismis and also a relatively small group of those who confess also Shi’ite Islam. Traditionally the Kurds were nomadic herdsmen, but are now seminomadic or sedentary.5

3. Historical background

The history of the Kurdish nation makes it easy to understand why the Kurds started to emigrate. Almost no region where they were living, was safe.

In 1974 the Iraqi government tried to impose its plan for limited autonomy in Kurdistan. The Kurds refused to accept it demanding that Kirkuk, an important oil centre, should be included in the autonomous Kurdish region6. Heavy fighting erupted.
After the establishment of the Islamic Republic in Iran (1979), the government there started a murderous campaign against its Kurdish inhabitants and a program to assassinate Kurdish leaders.

At the same time the Syrian regime during the war with Lebanon exploited the ongoing war between the Kurds and the Khomeini regime in Iran and managed to drag the Kurdish Democratic Party (KDP) of Lebanon into a bloody military conflict with Shiites.7
During the war between Iran and Iraq (1980–88) Iraqi attacks on the Kurds continued, culminating (1988) in poison gas attacks on Kurdish villages to quash resistance and in the rounding up and execution of male Kurds. 200,000 Kurds died in that year alone. At the end of the Persian Gulf War (1991), another Kurdish uprising was crushed by Iraqi forces. Almost 500,000 Kurds fled to the Iraq-Turkey border and more than one million to Iran.

In Turkey, where the government has long sought to suppress Kurdish culture, fighting between government forces and guerrillas of the Kurdistan Workers Party (PKK) burst in the middle of 1980s. In 1992 the Turkish government again mounted an attack on its Kurdish minority, killing more than 20,000 people and creating about two million refugees. In 1995, Turkey waged a military campaign against PKK base camps in northern Iraq, and in 1999 it captured the guerrillas’ leader, Abdullah Ocalan and condemn him to death. Around 23,000–30,000 people are thought to have died in the 15-year war.
There were also conflicts between the Kurds of Turkey and Iraq in the 1990s and Kurdish unrest in Syria in 2004.

Knowing this facts makes it clearer why the Kurdish people chose to leave the country then to put themselves and their families in jeopardy. The number of political refugees increased dramatically in 1980s when the conflicts between the governments and the Kurds became worse. It has also become very difficult for the Kurds to seek refuge within another part of Kurdistan or in the neighbouring countries and the need of asylum outside the Middle East increased.8 Most of the Kurdish refugees headed to Germany, where the majority of them live until today, many emigrated to France and Holland. There are about 20.000 Kurds in Sweden, and about 10.000 in Denmark and Norway.”9

Some of them have successfully sought asylum, some however came to Europe illegally e.g. on the overcrowded boats from Turkey to Italy.10

4. The Swedish immigration policy

It has not been easy to receive an asylum in Sweden. The law restricts the numbers of refugees in Sweden and in 1994 it has become even harder for them to immigrate to Sweden.11 Approximately 20 percent of the asylum seekers are refused entry at the Swedish borders and are returned to heir country of origin or to ‘Safe third Countries’12.
However, the situation is still quite good comparing to other countries which Jeremy Harding, the author of “The Uninvited: Refugees at the Rich Man's Gate” called “Fortress Europe”13 and the percentage of immigrants in Sweden is relatively big. 12% of the Swedish inhabitants are born abroad, from whom 40% are born outside Europe.14

Still, the way to the new land is not an easy one. Very often refugees have to wait in the transit-countries or in refugee camps. Very recently a group of 185 out of 849 Iranian Kurds who were staying in such a camp were accepted for permanent resettlement in Sweden.15 The first 202 travelled to Stockholm a month earlier. Until only a few weeks ago all of them had been living under tents in the no man’s land in Al Tash refugee camp, near Ramadi in Iraq. They had become stuck there when they tried to flee Iraq after escaping from Iran as a consequence of the Islamic Revolution there. Most of them spend almost a year and a half in the camp. There are still 741 refugees, 664 of whom are Iranian Kurds, stuck in the desert of no man’s land...

5. Who are the Kurdish refugees?

Refugees come very often from well-educated parts of society in the countries of their origin.16 They usually have extensive language skills and speak several languages, none of them however useful in Europe. Still, it makes it easier for them to learn new languages, especially that European ones are after all in the same linguistic Indo-European group as Kurdish.

6. The expectations they have before coming to Sweden ...

"I am finally going to live as a human being again”, said a father of five children waiting for the departure to Sweden in a refugee camp17. Needs of the refugees seem not to be very big while they are fleeing from their countries. They want a normal life in a place safe for them and for their children, who could finally to go to school after a long time spent in the camp. Most of them however have also some expectations connected with Sweden – a country of freedom and democracy. "We were taught about the life, the schools, the laws in Sweden. When I arrive in Sweden, in Advalla, the place chosen for me, I will live like a Swede." - says the same man, who escaped from Iran at the beginning of the Khomeiny era.18 "We are happy to go, to start a new life, to learn mechanics and art," say two young Kurds, who have spent almost half of their lives as refugees.19Do those dreams come true? How is the life after the arrival in Sweden?

7. ... and the situation after arrival

Refugees arriving in a new country have many problems. Very often they don't know the language of the country, they don't know what to do. A widow from Iraq that arrived at the London's airport tells her story:

“It was horrible, really horrible – I cried so much and did not know what to do and I did not speak the language. I tried to explain that here I am with my two children and we do not know what to do. It was really horrible.”20

Another woman was disappointed about the attitude towards refugees in Europe:

“We really valued ourselves and our political struggle very highly when we arrived and thought that we would be warmly welcomed. We were surprised that this was not the case and that people did not care who we were. In Kurdistan, the United Nations and its refugee status is well known and people speak about it, so we thought that refugees were welcomed in Europe and that our fight for human rights would be highly appreciated.”21

Next problem appearing at the beginning of the stay are the travel and visa expenses which are usually very high. That is why usually the richer parts of the society can afford an immigration. Very often they are however forced to leave their properties in Kurdistan and begin the life in the new country relying on social benefits.
On top of all the other problems there is also a feeling of alienation and exile, of leaving the home country, families and friends. Especially that creating new contacts in Sweden appears to be more difficult then it seemed for them to be. The cultural differences in this field are very big. Kurdish immigrants coming from a Southern and close-knit society find it very difficult to understand and adjust to the individualistic culture of Sweden. Even for Kurds in England it has been a problem:

“... in Kurdistan there are people around you. When you live in Kurdistan all the neighbours, all your family, friends, you do not feel that you are on your own in Kurdistan. If you have any problem all your friends and families and all the neighbours are like your family, they come to help you, and they visit you – it is not like here [in England] really.”22

- says a Kurdish woman from Iraq, who has moved to Great Britain.
Fortunately, many Kurds move to places where their families already are. It helps them not only from the social point of view, but also from many others. Families create patterns for the next migrations and help their relatives in need. Jeremy Harding says:

Once a pattern of departure is set down, as it has been in Turkish and Iraqi Kurdistan, Sri Lanka, Bosnia and Kosovo, the refugee can follow the thread of survival through the labyrinth with help from friends and relatives outside the country who are ready to put up money for the journey or provide support in the early stages of adaptation.”23


8. Future plans

Most of the Kurdish refugees would like to return to Kurdistan when it will be possible.24 Not knowing however when it can happen, they try also to establish their lives in their new countries, learning the language, studying and working. Many of them try to learn as much as possible and hope to use the knowledge later after the return to Kurdistan. They are still waiting for their country to be independent and they want to contribute their skills to their people.

9. The case study
9.1. The method of the research

The method of this case study is an interview, made on the 31th of October 2004 in Linköping. I have chosen the “open-ended” type of questions to permit a free response from the answerer. No structure of reply has been suggested, although the respondent had been told, that the interview will be focused mainly on the disadvantages and advantages of moving to a new country.

9.2. The respondent

The interview was made with a male Kurdish student, originally coming from Iraq, who has been living in Sweden (first in Stockholm and later, during his studies – in Lund) for 9 years. The language of the interview was English, although the respondent (in this work I will call him K) speaks fluently also Swedish, Kurdish and Arabic. Other language skills of K are not known, although he has mentioned that he had been also learning Romanian for some time.

9.3. The reason of coming to Sweden

Asked about the reason of coming to Sweden, K answered that he and his family were forced to do that by the war and difficulties in their country. “We were not in the direct danger but you could get directly dangered any day. So it was just a matter of time.”, he adds. It was the year 1995 and the father of the respondent had already moved to Sweden two years earlier.

“...actually it was first my father, he came here. He left Iraq and he didn't have a real destination first. But my uncle lived then in Sweden and he told him to come. Otherwise he was supposed to go to Romania. But he was invited to Sweden and then here he started to establish himself. And two years after – we came.”

The pattern of support described by Jeremy Harding had an important role for K's family. First the uncle had established himself in Stockholm, then the father had arranged everything for the arrival of his wife and children. K supposes that he had received the flat from the state, but he is not sure.

9.4. The initial attitude towards migrating

At the time of emigrating K was 18-years-old and he didn't like the idea of moving from Iraq. “I was against moving. But I didn't have a choice.”, he says. He had to leave all his friends (and, as he adds, at the age of 18 he had already established the social network) and move to a country very much different from his own. He didn't like the first time of his stay in Sweden either:

“I felt like... You don't know the language, you don't know anything, everything is new... In some way it was nice, but I didn't like it, personally.”

9.5. The arrival

As K stresses, his travel to Sweden was relatively comfortable. He describes it at the beginning:

“... actually we had a very comfortable travelling to Sweden. Cause people they usually have many difficulties like it takes ages until they are in Sweden, but we had visa and everything so... We just stayed in Turkey for one month until the Swedish embassy approved our visa and then we came. We just took a flight from Istanbul to Stockholm. It was OK, it was just one month we had to stay.”

However, later on, he mentions problems with a custom-officer on the Iraqi-Turkish border, who stole money from K's uncle's passport. He says also that lots of money and contacts have been involved in their travel and most of his relatives had to stay, because they couldn't afford it. It proves that large groups of refugees come from the richer parts of society.
When K finally arrived to Sweden, he was completely unprepared to the meeting with this country.

K: “I remember it was very cold when we first arrived.”

M.Z. : “Was it winter?”

K: “Yeah, it was. Really snowy and... I just had a T-shirt on. I didn't even think about... My father told us it's cold and I said 'OK, I will take a blouse with me and put it on.' But it was so cold... I remember I froze the whole way back. In the car we had this heater on, and I thought..., but still it was very cold.”

9.6. The differences

Not only the temperature was different in Sweden and in Iraq. K says that nothing is the same in these two countries, even the way of talking and eating. Asked if he founds the differences as a problem only or does he think that there is something interesting in them, K answered that these differences are not interesting for him at all.

He pointed up that he had to adjust to the Swedish culture and while talking with the Swedes, he becomes somebody different, he becomes more Swedish, always aware of things to say in order not to offend anyone. “When I'm sitting with my other friends I become more Me” - added he.

K said also that he feels much more comfortable while talking with other foreigners, as all of them have their different cultures, being in Sweden at the same time. Asked if Swedes had ever been interested in his culture, he answered that he hadn't experienced that.

The most important differences in the Kurdish and Swedish cultures have been for K those connected with the social life. He says that people in Sweden are not social and it takes very long time to make friends here. After 9 years of his stay in Sweden, K has only two Swedish friends, from whom only one is quite close. For the last semester however, he hasn't had any contact with them.

He admits that he is to shy to take the initiative in his own hands, but says also that in his country he doesn't have this problem. In Kurdistan it is common to start talking with people on the street and it is an easy way to make friends. In Sweden however K usually restrains himself from doing that, as he thinks the others would wonder “What does he want from me?”. People in Sweden are in K's eyes more rational and there always has to be a reason for everything. If an unknown man comes to you and wants to talk, he probably is a homosexual...

9.7. Lost years...

Coming to Sweden as a teenager, K has decided to continue his education and start to study medicine. First he was learning Swedish for one year and then he applied to the university. He has been however rejected due to the difference in courses he had taken in Iraq and courses he was supposed to have finished to study medicine. He was advised to go to the high-school once again. After some time in a “night-school” which he didn't like because it consisted mainly of older people, he changed his mind and went to a “normal” high-school once again. It was difficult for him to study all the subjects in Swedish, especially that at the beginning he was not allowed to have a dictionary during the classes. His notes were in consequence quite low during the first years and as a result of that he still couldn't be accepted to the university and had to take some courses once again, this time in a night-school.

The lost of so many years frustrated K, especially that he didn't see a sense in studying the same things several times. After this time, he could however start his studies and develop himself. He is glad because of having a good profession in the future and bigger chances for a better life.
He doesn't regret his choices, especially the one of learning Swedish. He says:

“First I studied Swedish and then the thing that I did was good, like these people that come they first start to work and start to gain money or start to learn the language and don't succeed. But I had advanced, because I was eighteen years old so I could directly start a course in high school.”

At the same time he is also dissatisfied with his stay in Sweden. He says that from one hand he has gained something, but from the other, he has lost 9 years of his life. Lost, because he has spent them alone - his parents have after some time in Sweden moved to an Arabic country and brothers and sisters live in different parts of Sweden. Emigrating from Iraq, K had to leave all his friends and relatives. He still has a contact with the family, but he doesn't keep in touch with his Kurdish friends, as he hasn't been in Kurdistan since he moved.

Nevertheless, asked for advantages of changing the country of his stay, he replied, that if he hadn't done that, he could have not survived the conflicts in his country. Nobody knows how his life would look – he points up. He could already be a doctor, but he could as well be dead. He says also that he feels also Swedish in a way and being abroad he misses Sweden.

9.8. Future plans

When I asked K about his future plans, he replied resolutely that he is definitely not going to stay in Sweden. He is planning to stay here for the next two years, necessary to finish his studies, and after that he plans to move south. He believes that Sweden is not a country for him – it has turned out to be too cold – both from the climatic and social point of view...

10. Conclusions

The results of the case study seem to prove the conclusions from the literature. The way to Sweden is very difficult for the Kurdish refugees, one month that K had to spend in Turkey is much although it's nothing comparing to the period that some refugees have to spend in camps.

The Kurdish people that emigrate are usually well-educated or wanting to educate, they come also most often from richer parts of the society, as the whole travel to the new country is very expensive. Their arrival is very often a shock, they meet numerous difficulties connected with it.

Differences between the Kurdish and Swedish culture are easy to notice, the most problematic one for the Kurds is a social one. They have difficulties with finding new, Swedish friends. At the same time they meet indifference in the Swedish reception of their arrival, nobody is interested in their culture.

Usually the Kurds don't want to stay in Sweden longer then it will be necessary, either because of the homesickness or because of the disappointment about the Swedish reality. What is characteristic, my respondent, in comparison with e.g. many exchange students, didn't see anything enriching in his arrival to Sweden. He found his migration as a necessary evil and was surprised when he heard my questions about the advantages of changing the country of one's origin. Even after living in Sweden for nine years, he still feels alone here and cannot wait to move to a more “friendly” southern country.


11. References

  • Harding, Jeremy, The Uninvited: Refugees at the Rich Man's Gate, London 2000
  • Hasselrot, Titti, Sverige blandat: Svar på vanliga frågor om invandrare och flyktingar, Stockholm 1994

  • Wahlbeck, Östen, Kurdish Diasporas: A Comparative Study of Kurdish Refugee Communities, New York 1999

  • Internet resources:


– the map of Kurdish-inhabited area25

1 Roger Gomm, Martyn Hammersley, Peter Foster, Case Study Method, London 2000

3Wikipedia, the free encyclopedia, http://en.wikipedia.org/wiki/Kurds 10.12.2004



6The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2001, from: http://www.bartleby.com/65/ku/Kurds.html, 03.12.2004

7Joseph Hitti and Abdul Karim Meho, The Kurds of Lebanon, 2003, http://www.10452lccc.com/neal/hitti29.5.03.htm, 08.12.2004

8Östen Wahlbeck, Kurdish Diasporas: A Comparative Study of Kurdish Refugee Communities, New York 1999, p.63

10Harding, Jeremy, The Uninvited: Refugees at the Rich Man's Gate, London 2000, p.107

11Titti Hasselrot, Sverige blandat: Svar på vanliga frågor om invandrare och flyktingar, Stockholm 1994, p.22

12Bastian Vollmer, Refugee Protection and Asylum Policies in Sweden, from: http://www.emz-berlin.debrrojekte_ebrj32_1pdf/RefPol/RefPol_Sweden.pdf, p.15, found: 07.12.2004

13Harding, Jeremy, The Uninvited..., p.117

14From: http://www.centrummotrasism.se found: 10.11.2004

15Astrid Van Genderen Stort, Iranian Kurd refugees leave for Sweden; hundreds remain in no man’s land, written: 10.12.2004 http://www.kurdmedia.com/news.asp?id=5913

16Östen Wahlbeck, Kurdish Diasporas..., p.95

17Astrid Van Genderen Stort, Iranian ...



20Östen Wahlbeck, Kurdish Diasporas..., p.88

21Ibidem, p.89

22Östen Wahlbeck, Kurdish Diasporas..., p.116

23Harding, Jeremy, The Uninvited..., p.37-38

24Östen Wahlbeck, Kurdish Diasporas..., p.109

25From: Wikipedia, the free encyclopedia, http://en.wikipedia.org/wiki/Kurds 10.12.2004

Magdalena Prusinowska

Wychowanie a procesy globalizacji i integracji.


„Człowiek poprzez człowieka.[...]Człowiek stwarzany
człowiekiem.[...]Czy to moje złudzenie, że widzę w
tym utajoną nową rzeczywistość.”

Witold Gombrowicz
Dzienniki 1953-1956

Tekst ten jest próbą zarysowania roli procesów globalizacyjnych i integracyjnych tworzących obraz współczesnego świata – „nową rzeczywistość” dziejącą się na naszych oczach. Zaś właściwym centrum zainteresowania uczyniłam wychowanie, jako integralną część tej rzeczywistości, oraz jego uwarunkowania sytuacją polityczno-społeczną.

Podkreślam , że daleka jestem od definiowania „wychowania” jako „wdrażania” teorii do praktyki za pomocą określonych środków, czyli inaczej celowego i świadomego działania nauczyciela zmierzającego do ukształtowania „doskonalszej wersji” ucznia, co opierać by się miało na apriorycznym sformułowaniu ideału wychowawczego.1Dlatego wychowanie pragnę ukazać w świetle rozważań nad „ trzecią pedagogiką” – pedagogiką, która opiera się na krytyce „myślenia własnego myślenia”.2 Można rozumieć to jako stanowisko alternatywne wobec naukowo-technicznego sterowania i udzielania pomocy wychowawczej.

Sytuuję więc swoje rozważania w nurcie emancypacyjnym.

„ Nowa rzeczywistość”

Kulturę3 zachodnią jeszcze w czasach zimnej wojny cechowała wiara w możliwość zespolenia świata w „całość” i zaprowadzenie „globalnego ładu”, a wszystko to przenikało pojęcie uniwersalizacji4. Działo się tak dlatego, że kraje Europy Zachodniej oraz Stany Zjednoczone łączyło poczucie zagrożenia ze strony bloku państw socjalistycznych. Obecnie istotą globalizacji, będącej procesem charakteryzującym koniec wieku XX i początek XXI, jest to, co w niej jest odmienne od wypartego przez nią pojęcia „uniwersalizacji”.5 Zaś koncepcja cywilizacji „uniwersalnej” zakładała dominację kultury Zachodu, a przez to możliwość powstania jednej, ogólnoświatowej kultury oraz zanik różnic między narodami wynikający z przejmowania wzorców zachodnich przez kultury niezachodnie.6 Doprowadzić do tego miały ( dziś opatrzone zdecydowanie negatywnym znaczeniem) procesy unifikacji, homogenizacji, czy rozszerzania zależności ekonomicznych, a nawet politycznych. Procesy te przebiegają nieustannie i stanowią o rozwoju współczesnej cywilizacji globalnej, jednak coraz mniej realne wydaje się stworzenie „cywilizacji ogólnoludzkiej”. Co więcej, coraz częściej mówi się o „zderzeniu cywilizacji” wskazując na zmianę charakterystyki konfliktów na arenie światowej. W czasach zimnej wojny punktem zapalnym były zagadnienia polityczne i ideologiczne, podczas gdy aktualnie przyczyn starć upatruje się w różnicach kulturowych i religijnych .7 Obraz geopolityczny konfliktów także uległ diametralnej zmianie – „wrogiem” wzbudzającym niepokój (a przez to i chęć integracji wobec zagrożenia) nie może być już nieistniejący Związek Radziecki, ciężar ten przejęły kraje islamskie – mówi się nawet o „cywilizacyjnej zimnej wojnie” między islamem i Zachodem.8

W tym momencie od ogólnego zarysu sytuacji przejdę do rozważań nad uwarunkowaniami kulturowymi konfliktów, gdyż to one wiążą się bezpośrednio z problemem wychowania we współczesnym świecie.

Zderzenie cywilizacji / Innych?

Kultura Zachodu opiera się na uznaniu istotowej tożsamości człowieka, który nie może być zredukowany do żadnej partykularnej kultury9. Jednocześnie Zachód fundamenty swej cywilizacji stworzył na opozycjach10. Podtrzymywanie postępu Historii od stuleci „zależy od podziału na swoje, na własne – i na to, co je ogranicza. ‘Inny’ mi się wymyka”11 - ponieważ jest absolutnie inny.

Zagrożeniem, które w Historii często się ziszczało jest podejmowanie prób zdefiniowania osoby „Innego”. Taki mechanizm redukcji „osoby’ do „nikogo”, do pozycji „Innego” H. Cixous uważa za nieprzejednany wzorzec rasizmu. W podobnym ujęciu można postrzegać przyjęcie przez Zachód idei radykalnego determiniznu kulturowego (wywodzącego się z relatywizmu kulturowego), który można nazwać autodestrukcyjną koncepcją, gdyż podważa „nieredukowalność” człowieka poprzez uznanie odmienności niemalże gatunkowej ludzi żyjących w różnych cywilizacjach12 . Co więcej, relatywizm ten może zanegować sam siebie przez nadanie równoprawności poglądom głoszącym swoją dominację, hegemonię.

W tak zarysowanej sytuacji trudno mówić o konkretnej drodze dla wychowania.

Czy można, za przykładem R. Benedict, żywić nadzieję, że uda się relatywizm zaakceptować w pełni oraz „zdobyć bardziej realistyczną wiarę społeczeństwa, uznając za podstawę nadziei i tolerancji współistniejące i równie ważne wzory życia”?13

Wątpliwości te są potwierdzane przez współczesne zatargi Zachodu z „resztą świata”.

Większość konfliktów wynika z faktu, że Zachód próbując włączyć kraje niezachodnie w globalny, zdominowany przez siebie system oraz definiując swoje interesy powołuje się na „interesy społeczności światowej”14 . Zaś taka argumentacja (pomijając zagadnienie jej prawdziwości) zakłada pewną formę uniwersalności wartości, a także staje się uzasadnieniem różnych form przemocy (politycznej, kulturalnej, ekonomicznej).

Na przykładzie „zderzenia” z islamem można określić efekty „zachodniego podejścia” do stosunków międzycywilizacyjnych ( Precyzując, opiera się ono na nakładaniu własnych kategorii na inne, odmienne kultury, a także na małej świadomości różnic kulturowych.15). W odniesieniu do islamu globalizacyjne (upodabniające) zapędy kultury zachodniej można rozpoznać w wynajdywaniu „cech wspólnych” dwóch wielkich religii. Jednocześnie nie ma świadomości pozorności takich zabiegów – modlitwa w islamie nie jest rozmową z Bogiem, a Jezus nie jest synem Boga, lecz prorokiem 16 .

Takie „podejście” powoduje, że ludzie Zachodu nie doceniają przywiązania do tradycyjnych wartości duchowych, które wykazują przedstawiciele innych kultur. Ci Inni postrzegają kulturę zachodnią jako arogancką, a jednocześnie coraz mniej atrakcyjną, gdyż przeżywając kryzys religii oraz wartości jest ona w opozycji do głęboko uduchowionego islamu, w którym nie ma antynomii „sacrum – profanum”17 .

Dzieje się więc tak, że przedstawiciele innych kultur wyczuwając odmienność oraz siłę Zachodu widzą w niej niebezpieczeństwo dla własnej tożsamości. Zaś to poczucie zagrożenia skutkuje wycofaniem się w aspekty duchowe własnej kultury, próbami izolacji oraz nietolerancją, a nawet postawami agresywnymi.18

Lecz nie tylko lęk o własną kulturę, która może nie wytrzymać naporu obcych wpływów jest przyczyną tych zjawisk. Na drugim biegunie znajduje się zbytnio rozbudowane poczucie własnej wartości, które może rodzić zuchwałość. I tak Hindusi rozbudowują poczucie dumy powołując się na wyższość swej kultury wynikającą z faktu, że są oni najstarszą cywilizacją świata.19

Dla kontrastu przedstawię cytat z eseju brytyjskiego historyka Paula Johnsona wydanego w kwietniu 2002 roku pt. „Nienawidzić Ameryki oznacza nienawidzić ludzkości”:

„Ameryka odnosi sukcesy właśnie dlatego, że jest sprawnie działającą wielorasową demokracją. Antyamerykanizm jest zatem równoznaczny z wrogością wobec ludzkiej rasy, ponieważ żaden inny kraj nie reprezentuje w sposób tak klarowny jej obecnych życzeń i długofalowych aspiracji”.20

(Czy nie można interpretować tego jako bardzo jaskrawego przykładu zuchwałości ?)


W perspektywie ogólnoświatowej konflikty wydają się przybierać formę „wojen o tożsamość”21, których źródłem jest zawężenie identyfikacji do jednego specyficznego obrębu – utrata elastyczności.

Jakie w tej perspektywie mogą być cele wychowania? Według R. Kapuścińskiego „(...) dziś można istnieć na świecie wyłącznie poprzez innych. Jeśli będziemy poznawać i szanować wartości innych kultur, to respektowana będzie także nasza swoistość. Taki świat jest dla wszystkich. Innego świata nie będzie.”22

Wydaje mi się, że podejście do wychowania oparte na takich założeniach oraz wzbogacone o „uważną i pragmatyczną świadomość różnic jako podstawy tożsamości”23 jest jedną z lepszych dróg dla współczesnej edukacji. Jednak, aby wykorzystać wszystkie możliwości dialogu stwarzane przez taką otwartą postawę świat współczesny domaga się odrzucenia przywileju rozumienia, bo z nim wiążą się dominacja i przemoc.24

Nie chodzi mi tu o zwalczanie konkretnych dyskursów, ale o tworzenie nowych, które będą w stanie kształtować alternatywną wersję rzeczywistości.25


Tak można zarysować rolę wychowania w procesach globalizacyjnych – „zderzenia cywilizacji”. Lecz czy rzeczywiście konflikty są wynikiem starci monadycznych, odizolowanych kultur? Wydaje mi się raczej, że chodzi tu o spowodowane intensyfikacją globalizacji przenikanie się połączone z „uniwersalizacją” konsumpcyjnych pragnień, których niemożność spełnienia w obrębie niezmienionej, partykularnej tradycji generuje spięcia.26

Na takiej sytuacji korzystają politycy i demagodzy, ale ich cele są odmienne od pragnień szerokich rzesz społeczeństwa. Dlatego jednym z bardziej istotnych zagadnień mających współcześnie znaczenie dla wychowania jest pojęcie buntu.

Bunt przeciw „cywilizacji globalnej”?

Bunt być może nie łączy się z zagadnieniem wychowania w sposób oczywisty. Wydaje mi się jednak, że warto przyjrzeć się z bliska temu zjawisku, gdyż jego świadomość może spowodować taką zmianę procesów wychowawczych, która wyzwoli bunt od jednostronnie negatywnego postrzegania i umożliwi jego „reprezentantom” twórcze działanie we współczesności.

(...) historia dzisiejsza, która czyni wszystko spornym każe nam powiedzieć, że bunt jest jedną z zasadniczych miar człowieka.[...] Jest pierwszą oczywistością. Ale ta oczywistość wydobywa jednostkę z jej samotności. Jest wspólnotą, która opiera wartość naczelną na wszystkich ludziach. Buntuję się więc jesteśmy.” 27

Albert Camus kładzie nacisk na jednoczące właściwości buntu. Można się tu nawet dopatrywać pewnego rodzaju uniwersalizmu – „wartość naczelna”. Zastanawiające jest jak słowa A. Camusa odnoszą się do naszej rzeczywistości.

Faktem jest, że grupy alternatywne wobec głównego nurtu życia społecznego swój bunt ukierunkowują w dużej mierze podobnie.28


Przeciw zunifikowaniu wartości, konsumpcyjno-konformistycznemu stylowi życia, a przede wszystkim przeciw dominacji najbardziej wpływowych krajów oraz wspieraniu rozwoju kultury masowej – bezkształtnej i homogenicznej. Jednak z drugiej strony coraz częściej ujawnia się zjawisko oporu wobec Innych, które powoduje, że poczucie wspólnoty jest ograniczane do małych, wyizolowanych społeczności.29


Trudno więc mówić o współczesnych wartościach pozytywnych jednoczących na skalę „ogólnoświatową” mniejszości społeczne. Pewnego rodzaju wspólnotę grupy te tworzą jedynie jako opozycja wobec szeroko pojętego globalizmu – ich wartości „uniwersalne” są wartościami negatywnymi, tzn. negującymi. Chyba tylko w takim ujęciu można mówić o swoistej jedności.

W tym momencie znowu powraca kwestia „zderzenia” kultur, lecz wydaje mi się, że można znaleźć bardziej „realne” (materialne) źródła buntu. Aby poprzeć tą tezę powołam się na kolejnego (obok A. Camusa) teoretyka – M. Bakunina. To, że jest to postać wieku XIX nie przekreśla wartości jego teorii dla wieku XXI. Wydaje się całkiem prawdopodobne, że sytuacja polityczno-ekonomiczna coraz bardziej będzie sprzyjała ziszczeniu rewolucji, o której mówił Bakunin. A według niego rewolucja (urzeczywistnienie buntu) „wymaga takiego stopnia nędzy, który rodzi rozpacz, ale wymaga także ideału nowego społeczeństwa”.30

Nietrudno zauważyć np. czytając prasę, że położenie materialne dużej liczby ludzi pogarsza się (np. kryzys ekonomiczny w Argentynie, o którym ostatnio media zdaje się, że zapomniały).31

Globalizacja jest paradoksem – przynosząc korzyści małej garstce ludzi na margines spycha 2/3 ludności świata.32

W ten sposób powstaje ogromne rozwarstwienie, które może stać się przyczyną konfliktów.

Aby ich uniknąć istotne jest prezentowanie wszystkich stanowisk zabierających głos w ogólnoświatowej „rozmowie”, a nie przedkładanie jednych nad drugie poprzez marginalizowanie lub pomijanie pewnych zagadnień. Przykładem polityki „faworyzowania” jest fakt szerokiego nagłaśniania poglądu globalistów o hamującym charakterze „sprawiedliwego podziału dóbr”, a jednoczesne przemilczenie problemu wytwarzania takiej struktury rozwoju, która da „sprawiedliwy” do nich dostęp.33

Jaka rola w tej sytuacji przypada wychowaniu? Wydaje się, że za podstawę trzeba uznać nawiązywanie dialogu i to dialogu wszystkich ze wszystkimi. Realizacja takiego założenia wymaga wielkiego wysiłku, gdyż żeby doszło do nawiązania kontaktów, które dadzą szansę porozumienia obu stronom (często będącym w konflikcie) potrzebna jest dobra orientacja w zależnościach społecznych, politycznych i ekonomicznych.

Dla współczesnego wychowania szukającego nowych celów taka orientacja może stać się jednym z priorytetów.

Integracja a separacja.

Cywilizacja zachodnia globalizujac się i integrując, m.in. poprzez szybki proces wymiany informacji, zrodziła także grupy alternatywne (w obrębie jej samej). Za K. Kossakiem-Główczewskim można je scharakteryzować jako proponujące wartości i wzory nowe w dominującej kulturze lub wcześniej zagubione, a odnajdywane na nowo.34

Istnienie tych grup jest jedną ze „sprzeczności” świata współczesnego, w którym wraz z procesami globalizacji i integracji oraz zanikiem formuły życia plemiennego, odradza się plemienność w innej postaci. 35

W odniesieniu do Europy można nawet mówić o „wojnach tożsamościowych” – wszędzie tlą się nastroje nowoplemienne. 36Zaś grupy alternatywne ( m.in. ekologiczne, etniczne, nacjonalistyczne) szukając tożsamości otwierają swoją świadomość dzięki „wyartykułowaniu rozbieżności’.37


Są więc ruchami odśrodkowymi, które buntują się przeciw tendencjom głównego nurtu do ponadpaństwowej integracji państw narodowych.38


W wyniku tego jedną z głównych prawidłowości staje się budowanie wspólnot w obrębie małych, odseparowanych społeczności. Dążenia do takiej separacji przybierają często formy agresywne. Zjawisko to budzi zdziwienie, dlatego natężenie postaw separatystycznych doczekało się równie „radykalnych” prób wyjaśnienia. Jednym z tego przykładów jest artykuł w „Wiedzy i Życiu”, w którym zawarto hipotezę o pozytywnej korelacji między wysokim poparciem dla francuskiego, skrajnie prawicowego polityka – Le Pena – a większymi wartościami napromieniowania pewnych rejonów Francji po wybuchu w Czernobylu.39

Jednak wytłumaczeniem bardziej racjonalnym jest fakt, że obcość i inność budzą lęk.

Jest to jednocześnie pewna wytyczna dla współczesnego wychowania – wychowania do dialogu z różnorodnością. Skoro nieznane budzi lęk, odpowiedzią może być rozpoznawanie, dostarczanie informacji, a przede wszystkim „orientowanie w wielości”. Lecz „orientowanie się”, to coś więcej niż opanowanie pewnej wiedzy, to poznawcza postawa czujnego niepokoju – nigdy nie jest dokonane.40

Za sprecyzowanie tych założeń w odniesieniu do procesów globalizacji i separacji można uznać poglądy J. Nikitorowicza. Szans dla współczesnego wychowania dopatruje się on w edukacji międzykulturowej, która kładzie nacisk na związki kultur zarówno mniejszościowych, jak i większościowych.41


Wychowanie do wielości.

Uważam wychowanie za proces ciągłych interakcji międzyludzkich (zakładający jednak świadome postrzeganie uwarunkowań) przebiegający często gwałtownie, a dążący do uzyskania odpowiedzi na dręczące pytania. 42

Dlatego nie próbuje wskazywać jednej właściwej koncepcji wychowania. We współczesnym świecie pełnym sprzeczności i konfliktów tylko postawa otwarta daje podstawę do współbycia i działania w wielości. Zaś opiera się ona na pytaniu i dialogu – pojmowanych jako „idee przewodnie”, a nie narzędzia wychowania.43


Wybierając drogę szczerego, pozbawionego uprzedzeń dialogu możemy odkryć więzi łączące pojedynczych ludzi z „ogólnoświatową wspólnotą”.

Podsumowując problem „zderzeń globalizacyjnych” przytoczę słowa J. Nikitorowicza: „Obowiązkiem państw jest rozwijanie ducha tolerancji i dialogu kultur oraz współpracy wszystkich ludzi żyjących na ich terytorium, niezależnie od tożsamości etnicznej, kulturowej, językowej lub religijnej, zwłaszcza w dziedzinie edukacji.44

Jednocześnie faktem jest, że dzisiejsze społeczeństwa nie stanowią niezmiennych, stabilnych tworów, a podlegają ciągłym przemianom. Dlatego też nie mogąc przewidzieć kierunków przemian cywilizacyjnych nie powinniśmy popadać ani w naiwny optymizm, ani wyolbrzymiony katastrofizm.


1. B.R. Barber, Dżihad kontra McŚwiat, Muza, Warszawa 2002
2. R. Benedict, Wzory kultury, Muza, Warszawa 2002
3. A. Camus, Człowiek zbuntowany, Muza, Warszawa 2002
4. E. Fromm, Zdrowe społeczeństwo, PIW, Warszawa 1996
5. S.P. Huntington, Zderzenie cywilizacji, Muza, Warszawa 2001
6. L. Kołakowski, Główne nurty marksizmu. Część I. Powstanie, Krąg – Pokolenie, Warszawa 1989
7. L. Nowak, Gombrowicz. Człowiek wobec ludzi, Warszawa 2000
8. A. Toffler, Trzecia fala, Warszawa 1985
9. Demokracja a oświata, kształcenie i wychowanie, pod red. H. Kwiatkowskiej i Z. Kwiecińskiego, Toruń 1996
10. Konstytucjonalizm, demokracja, wolność, pod red. P. Śpiewaka, Warszawa 2002
11. Odmiany myślenia o edukacji, pod red. J, Rutkowiak, Impuls, Kraków 1995
12. Pytanie, dialog, wychowanie, pod red. J. Rutkowiak, Warszawa 1992
13. Rozmowy o wychowaniu. Kontrowersje, spory, dyskusje, pod red. J. Rutkowiak, Gdańsk 1992
14. Różnica, tożsamość, edukacja. Szkice z pogranicza, pod red. T. Szkudlarka, Kraków 1995
15. Zagadnienia celów edukacyjnych, pod red. J. Rutkowiak, Gdańsk 1987
16. Znak, Wojna cywilizacji?, Kraków (1) 2002

1 J. Rutkowiak, Pytanie, dialog, wychowanie, Warszawa 1992, s.7

2 tamże, s.8

3 W tekście tym nie wprowadzam rozróżnienia na „kulturę” i „cywilizację”, gdyż wydaje mi się ono sztuczne ( zwłaszcza w ujęciu, które kładzie nacisk na techniczny charakter cywilizacji).

4 Z. Bauman, Globalizacja, czyli komu globalizacja, a komu lokalizacja,[w:] Studia Socjologiczne 1997 nr3

5 tamże, s.55

6 S.P. Huntington, Zderzenie cywilizacji, Warszawa 2001, s.83

7por. tamże

8 tamże, s. 309

9 B. Wildstein, Cywilizacyjne mity, s.87, [w:] Znak, Wojna cywilizacji?, (1) 2002

10 R. Young, Białe mitologie, [w;] Różnica, tożsamość, edukacja, pod red. T. Szkudlarka, Kraków 1995

11 H. Cixous [za ] R. Young, tamże

12 por. B. Wildstein, Cywilizacyjne..., s.87 oraz R. Kapuściński, Świat jest sprzecznością, s. 69. tamże

13 R. Benedict, Wzory kultury, Warszawa 2002, s. 378

14 S.P. Huntington, Zderzenie cywilizacji, s. 269

15 por. M. Dziekan, Dżihad kontra Mcświat. Wojna fundamentalizmów?, Znak (1) 2002, s. 103

16 tamże

17 tamże

18 por. S.P Huntington, Zderzenie cywilizacji, s.268 oraz R. Kapuściński , Świat jest sprzecznością

19 S.P. Huntington, Zderzenie cywilizacji, s. 102

20 za: Duży Format nr 11/522

21 S.P. Huntington, Zderzenie..., opcit, s.406

22 R. Kapuściński, Świat ..., opcit, s.68

23 T. Szkudlarek, Edukacja w wieloznaczności: perspektywa postmodernistyczna, [w:] Odmiany myślenia o edukacji, s. 279

24 tamże, s. 278

25 por. Z. Melosik, Postmodernistyczny świat konsumpcji, [w:] Postmodernistyczne kontrowersje wobec edukacji, s.208

26 B. Wildstein, Cywilizacyjne mity, s. 72

27 A. Camus, Człowiek zbuntowany, Warszawa 2002, s. 31-32

28 Grupy alternatywne i ich dążenia separatystycze omówię w dalszej części tego tekstu.

29 Por. B. Barber, Dżihad kontra McŚwiat, Warszawa 2002

30 za: L. Kołakowski, Główne nurty marksizmu. Część I. Powstanie, Warszawa 1989, s. 212

31 m. in. Gazeta Wyborcza, Polityka

32 Z. Barman, Globalizacja, opcit, s. 62

33por. R. Kapuściński, Świat …, opcit, s. 58 i L Kołakowski, Główne nurty…, opcit

34 K. Kossak-Główczewski , Grupy alternatywne: „Nowa rzeczywistość” – szansą dla edukacji wolnej od dominacji, [w:] Rozmowy o wychowaniu. Kontrowersje, spory dyskusje, pod red. J. Rutkowiak

35 R. Kapuściński, Świat …, opcit, s. 54

36 Z. Barman, Globalizacja…, opcit, s. 59

37 K. Kossak-Główczewski, Dwie pedagogiki i ich społeczne konsekwencje, [w:] Zagadnienia celów edukacyjnych, pod red. J. Rutkowiak

38 Z. Barman, Hlobalizacja.., opcit, s. 55

39 Wiedza i Życie, 11/2002

40 J. Rutkowiak, „Pulsujące kategorie” jako wyznaczniki mapy odmian myślenia o edukacji, [w:] Odmiany myślenia o edukacji, pod red. J. Rutkowiak, s. 24

41J. Nikitorowicz, Edukacja regionalna, wielokulturowa i międzykulturowa, [w:] Demokracja a oświata, kształcenie i wychowanie, pod red. H. Kwiatkowskiej, Z. Kwiecińskiego, Toruń 1996, s. 337

42 por. J. Rutkowiak, „pulsujące kategorie”…, opcit, s. 14

43 J. Rutkowiak,Odmiany myślenia o edukacji, Wprowadzenie, s. 9

44 J. Nikitorowicz, Edukacja regionalna…, opcit, s. 344




Małgorzata Zielińska, My w Japonii, 2004 pdf